Yapay et kavramı nedir?
Yapay et, bir hayvandan alınan hücrelerin, laboratuvar ortamında çeşitli teknik ve teknolojik işlemler kullanılarak çoğaltılması sonucu et proteinlerinin üretilmesidir.
Yapay et neden ortaya çıkmıştır?
Yapay et üretimini savunanlar iki temel sebep zikretmektedir:
1. Dünya nüfusunun hızla çoğalması sonucu artan et ve gıda ihtiyacının karşılanabilmesi.
2. Küresel ısınma konusunda tedbir almak.
Onlara göre nüfus artıyor, nüfus arttıkça da tüketim çoğalıyor ve mevcut kaynaklar insanların ihtiyaçlarını karşılamaya yetmiyor; hepsi birlikte değerlendirildiğinde ise alternatif aramak kaçınılmaz oluyor…
Bu söylemleri tek tek incelediğimizde dünyadaki canlı nüfusunun arttığı yadsınamaz bir gerçek olarak karşımıza çıkar. 2022 yılının Temmuz başı verilerine göre dünya insan nüfusu yedi milyar 924 milyondur, 2050 yılına gelindiğinde ise nüfusun dokuz milyarı aşacağı ön görülmektedir. Bugün dünyadaki insanların yaklaşık bir milyarının açlıkla mücadele ettiği, bir kısmının da açlık nedeniyle hastalandığı ve öldüğü bilinmektedir. Nüfus artışı devam ederse otuz kırk yıl içerisinde beslenme ihtiyacının %70 artacağı ve çok daha fazla insanın ihtiyaç sahibi konumuna geleceği düşünülmektedir. Nüfus artışını kontrol altına almak adına çeşitli spekülasyonlar ve teoriler devam etse de dünya genelinde bu kontrolü sağlamak mümkün değildir. Bu nedenle proje sahipleri, artan nüfusun ihtiyaçlarının karşılanması için doğal kaynakları yeterli görmeyip yapay et üzerine çalışmaktadır.
Dünya geneline ve sayısal verilere bakıldığında insanoğlunun rızık konusunda endişelenmesi normalmiş gibi düşünülebilir. Oysa nüfus artışı ve mevcut kaynakların insanlara yetmeyeceği algısı Er-Rezzâk, El-Mukît olan Allah’ı tanımayan insanın, şeytanın vesveselerine kulak vermesiyle ortaya çıkan bir endişedir.
Yapay et nasıl üretilir?
Yetişkin bir hayvanın kaslarından bir miktar doku örneği alınır ve kök hücreler elde edilir. Kök hücrenin büyümesi için özel bir ortam oluşturulur. Bu ortama hücrenin ihtiyaçları olan tuz, su, şeker ve diğer besinler konulur. Kök hücrenin büyümesini sağlayacak büyüme faktörleri de eklenir. Kök hücreler büyüyüp çoğaldığında, kas dokusu; örneğin, sığır bifteği elde edilmiş olur.
Üretim tekniğine baktığımız zaman vücudu taklit ediyormuş gibi görünebilir. Yapay etin, Allah’ın (cc) yarattığı düzenle çelişen kısmı ise şu şekildedir: Memeli hayvanlarda her hücre her zaman büyüyüp çoğalmamaktadır. Yapay et üretiminde kök hücrelere müdahale edilir; büyüme faktörleri ve diğer genetik teknolojilerle bölünmesi ve sayıca çoğalması uyarılır.
Rabbimizin ayetlerinden biri olan kök hücre ve hücrenin küçük bir kısmında gizlenmiş bilgi şifresi DNA, üzerinde tefekkür edilmesi ve ibret alınması gereken ayetlerindendir. Her ayet gibi, insanoğlu bu ayetlerle de imtihan olacaktır. Proteinleri laboratuvar ortamında üretebilen bu proje, yapay rızık üretimi yerine, hastalıkların tedavisinde kullanılsaydı daha iyi olurdu. Bazı kazalar sonucunda parmaklarını, ellerini, kollarını, bacaklarını kaybeden insanların tedavisinde kullanılan plastik protezler, fonksiyon görmese bile insanlara daha normal bir yaşam imkânı sunuyor. Bir de plastikten değil de bizzat kendi kas dokularınızdan, kendi derinizden, kendi kemiğinizden üretilecek bir uzuv düşünün, hatta bir adım ileri gidin ve bu uzvun fonksiyon gördüğünü; kalem tuttuğunu, yemek yediğini, rahatça yürüyebildiğini hayal edin…
Yapay Etin Üretim Süreci
- Hücre Toplanması: Canlı bir hayvandan kas hücreleri alınır.
- Hücre Kültürü: Bu hücreler, besleyici bir sıvı içinde çoğaltılır.
- Doku Oluşumu: Hücreler, kas dokusu oluşturarak et yapısına benzeyen bir forma gelir.
- Son İşlemler: Ürün, lezzet ve dokuyu iyileştirmek için işlenir.
Yapay etin olası avantajları/faydaları nelerdir? Diye sorulduğunda proje sahipleri bizlere bazı maddeler sıralamaktadır:
- Sürekli artan nüfusun protein gereksiniminin sağlıklı ve yeterli bir biçimde giderilmesi[2]
- Arazi ve ormanların tahribatının önlenmesi
- Tahıl ürünleri ve tarım arazilerinin daha verimli bir şekilde kullanılması
- Yılda milyonlarca hayvanın kesilmekten kurtulması
- Başta metan gazı olmak üzere, hayvansal kaynaklı sera gazlarının azaltılması, bununla birlikte küresel ısınmanın engellenmesine yardımcı olunması
Yapay etin avantajları/faydaları arasındaki bir madde dikkat çekicidir: “Hayvanların kesilmekten kurtulması.” Süslü ve masumane bir amaç kılıfına bürünmüş, lakin dolaylı yoldan İslam’ın şiarlarından birine dil uzatan bir söylemle karşılaşmaktayız.
“Yapay etin avantajlarından birinin de etin temini yolunda hayvanların ölümüne izin vermeden daha insancıl bir üretim imkânı oluşturmasıdır” demekle kendi hevalarına göre insancıl ve vahşi kriterleri belirlemiş oluyorlar. Rabbimiz (cc), İbrâhîm (as) üzerinden tüm Müslimlere kurban kesmenin gerekliliğini açıklamıştır. Allah, Kur’ân’da yenebilen, kurban edilebilen, helal ve temiz olan, haram ve yenmeyen hayvanları saydıktan sonra hiçbir beşere söz hakkı düşmemektedir.
Avantajları arasında sayılan bir diğer husus, “tahıl arazilerinin daha verimli bir şekilde kullanılmasını sağlamak.” Bu söyleme göre hayvanlar olmadığında, hayvanların yemesi için tahıl arazilerinin de olmasına gerek yoktur, böylece araziler daha verimli bir şekilde kullanılabilir. “Daha verimli” derken neyin kastedildiğini anlamak için yanan ormanların ve boşalan arazilerin hangi beton yapılarla dolduğuna bakılması yeterlidir, böylece kâr amaçlı ekonomik bir kaygının daha ön planda olduğu görülecektir.
Yapay etin olası zararları nelerdir?
Büyüme ve gelişmeyi düzenleyen hormonlar insanlarda ve hayvanlarda doğal olarak bulunmaktadır. Fakat laboratuvar ortamında fazla miktarda hormona maruz kalan kas proteinlerinin insanlar tarafından tüketilmesi sağlık riskleri oluşturur.
Kanserleşme, en korkulan etkilerden biridir. Yapay et üzerinde çalışan bazı firmaların araştırmalarında kanser benzeri hücreler saptanmıştır. Yapay et üretiminde kullanılan büyüme faktörleri beslenmeyle insan bedenine girdiğinde kanserleşmeyi tetikleyebilir veya var olan kanseri ilerletebilir. Kök hücre teknolojisi mevcut hâliyle kullanıldığı sürece kanserleşme riski taşımaktadır.
Bazı firmalar hücre kültüründen et üretiminin, ilaçlarda üretilen ve tedavilerde kullanılan tekniklerle yapılacağını söyleyerek, yapay etin insan bedeni için uygun olduğu çıkarımını yapmaktadır. Fakat ilaçlarda kullanılan tekniklerle gıda üretmek için kullanılan teknikler birbirinden farklıdır. İlaç üretim teknikleriyle gıda üretmeye çalışmak doğru değildir.
Yediğimiz hayvanlardaki et dokusu sadece proteinden oluşmamaktadır; yağ dokusu, vitaminler, mineraller ve başkaca dokular da içermektedir. Sadece protein üretebiliyor olmak, beslenmedeki etin üretilebildiği anlamına gelmez. Bahsedilen yapay etler bu yönüyle Allah’ın yarattığına denk bir ürün değildir.
Yapay et ne zaman ve nasıl tüketime sunulacak?
Yapay etin sofralarımıza giriş kapısı, içeriğinin tam olarak bilinmediği, yapay-gerçek ayrımının yapılamadığı hamburger köfteleri ve sosislerdir. Tüketimde tedbirli olmakta fayda vardır.[14]
Bazı firmalar 2050 yılını hedef olarak gösterirken; beş on yıllık süre verenler de vardır. Önemli olan, yapay et çalışmalarının tüm hızıyla devam ediyor ve projeye milyon dolarlar harcanıyor oluşudur.
En iyi tahminlere göre on yıl içinde yapay eti üretip yaygınlaştırsalar bile, yeryüzünde kendilerine uyulan imamlardan olmak isteyenler için on yıllık bir zaman dilimi var. Bu süre zarfında neler mi yapılabilir? Hayvan üretimi ve kesimiyle ilgili detaylı araştırmalar yapılabilir; bilgi sahibi olunabilir, işin ehli olmak için eğitim alınabilir, ilgili üniversite bölümleri bitirilebilir. Hayvancılık adına ufaktan başlanarak büyüyen hedefler konulabilir, böylece tecrübe sahibi olunabilir. Zamanla kendi pazarlarımız kurulabilir. Evet, hedefler basit şeyler değil; sahip olunan imkânlarla yakından ilişkili; lakin Rabbimizin (cc), ihlasla atılan küçük adımları ne kadar bereketlendirdiğini unutmamak gerekir. Duamız, bugünlerin ufak adımlarının, yarınların büyük değişimlerine vesile olmasıdır.
